Na današnji dan, 15. maj

Na današnji dan, 15. maj

1215 - Engleski kralj Džon (John) je pod pritiskom plemstva prihvatio dokument Magna Carta Libertatum (Velika povelja slobode) - temelj državnog uređenja, simbol borbe protiv apsolutizma i jedan od najznačajnijih dokumenata britanske i evropske ustavne istorije. 1467 - Umro je vojvoda od Burgundije Filip Dobri (Phillippe Le Bon), osnivač Burgundije, države koja je u 15. veku bila rival Francuske, a Francuskoj pripala 1678. (Bourgogne). 1520 - Papa Lav X (Leo) ekskomunicirao je Martina Lutera (Luther) bulom kojom je, kao jeres, osudio Luterove teze o indulgencijama, o dogmama i uređenju Katoličke crkve. Ideje o reformi Crkve sistematizovane u 95 teza, Luter je 1517. prikovao na vrata Dvorske crkve u Virtembergu, označivši početak raskola katoličke Evrope. 1843 - Rođen je norveški kompozitor, pijanista i dirigent Edvard Hagerup Grig (Grieg), koji je, inspirišući se nacionalnim folklorom, afirmisao norvešku muziku u svetu ("Per Gint", "Lirski komadi"). 1862 - Na Čukur-česmi u Beogradu turski vojnik je ubio srpskog dečaka što je izazvalo sukobe u gradu. Turci su potom sa beogradske tvrđave, gde im je bio garnizon i bombardovali Beograd. 1882 - Rođen je general i državnik Jon Antonesku (Ion Antonescu), diktator pronemačke vlade Rumunije u Drugom svetskom ratu. Uveo je Rumuniju u Trojni pakt i priključio se napadu na SSSR 1941. Kao ratni zločinac osuđen je 1946. na smrt i streljan. 1903 - Nakon ubistva Aleksandra Obrenovića u Majskom prevratu, Skupština Srbije izabrala je Petra Karađorđevića za kralja Srbije. Tokom njegove vladavine učvršćen je parlamentarizam i ubrzan privredni i kulturni razvoj zemlje. Povukao se s vlasti 22. juna 1914, a kraljevska ovlašćenja dobio je njegov drugi sin Aleksandar. 1904 - Više od hiljadu ljudi, većinom žena i dece, poginulo je blizu Njujorka u požaru na brodu "General Slokam". 1907 - Počela je Druga haška mirovna konferencija, na kojoj su 44 države, uključujući Srbiju i Crnu Goru, donele 13 konvencija o zakonima i običajima ratovanja ("Haške konvencije"). Četvrtom konvencijom osnovan je Stalni arbitražni sud u Hagu. 1919 - Engleski piloti Artur Braun (Arthur Brown) i Džon Olkok (John Alcock) okončali su prvi direktni let preko Atlantika. 1920 - Jedan od osnivača bežične telegrafije, italijanski inženjer Đulielmo Markoni (Guglielmo Marconi) emitovao je u Engleskoj prvi muzički radio-prenos. Bila je to numera australijske operske pevačice Neli Melba (Nellie). 1940 - Nemačke trupe su kod Sedana probile Liniju Mažino. Taj sistem utvrđenja, dugačak 360 kilometara, koji su Francuzi između dva svetska rata izgradili duž granice prema Nemačkoj, smatran je remek-delom građevinarstva i fortifikacije. 1969 - Po povlačenju Šarla de Gola (Charles de Gaulle) s političke scene, za predsednika Francuske izabran je Žorž Pompidu (Georges Pompidou). 1975 - Košarkaši Jugoslavije postali su šampioni Evrope pobedom nad reprezentacijom SSSR u Beogradu. 1977 - Adolfo Suares (Suarez) i njegova koalicija Demokratskog centra pobedili su na prvim slobodnim izborima u Španiji posle smrti Franciska Franka (Francisco Franco) koji je diktatorski vladao od 1939. 1982 - Argentinske snage na Foklandskim ostrvima predale su se Britancima. Time je okončan rat u kojem je poginulo oko 1.000 ljudi. 1988 - Predsednik Pakistana Zija ul Hak (Zia, Haq) objavio je da će islamsko šerijatsko pravo postati vrhovni zakon u Pakistanu. 1992 - Književnik Dobrica Ćosić izabran je za prvog predsednika SR Jugoslavije. Za prvog premijera novoformirane države dan ranije je izabran američki biznismen Milan Panić. 1992 - Parlament Japana odobrio je, prvi put od Drugog svetskog rata, angažovanje vojnika u inostranstvu. 1994 - Izrael i Vatikan uspostavili su pune diplomatske odnose, potvrdivši dogovor o međusobnom priznanju i pomirenju posle viševekovnih sukoba Jevreja i katolika. 1995 - Savet bezbednosti UN je doneo rezoluciju o proširenju snaga UN u BIH trupama za brza dejstva, sa 12.000 francuskih, britanskih i holandskih vojnika. Rusija i Kina su se uzdržale od glasanja. 1996 - Umrla je američka pevačica Ela Ficdžerald (Ella Fitzgerald), "kraljica džeza", čuvena po muzičkim "skat" dijalozima s velikim džez muzičarima Armstrongom, Elingtonom (Ellington) i Bejzijem (Basie). 2000 - U pokušaju atentata u Budvi, u Crnoj Gori, lakše je ranjen Vuk Drašković, lider Srpskog pokreta obnove, u to vreme jedne od najvećih opozicionih političkih stranaka u Srbiji. 2000 - Rimsko-katolički biskup Augustin Misago pušten je na slobodu, pošto je oslobođen optužbe za saučesništvo u masakru više od pola miliona stanovnika Ruande 1994. i za genocid. 2001 - Šangajska petorka - Kina, Rusija, Kazahstan, Kirgistan i Tadžikistan su tu grupu, po prijemu Uzbekistana, nazvali Šangajska Organizacija za saradnju (SCO) - regionalna organizacija za borbu protiv islamskog militarizma. 2003 - Vaterpolo reprezentacija Srbije i Crne Gore osvojila je zlatnu medalju na Evropskom prvenstvu u Sloveniji. 2003 - Umro je američki glumac Hjum Kronin (Hume Cronyn) čija je karijera na Brodveju i u Holivudu trajala više od šest decenija. Na filmu je debitovao ulogom u Hičkokovom filmu "Senka sumnje" 1943, a igrao je i u filmovima "Poštar uvek zvoni dvaput", "Dvanaest ljutih muškaraca" i "Čaura". 2006 - Vlada Srbije priznala je Republiku Crnu Goru, 12 dana po proglašenju njene nezavisnosti. 2008 - Predsednik Kosova Fatmir Sejdiju zvanično je proglasio novi Ustav potpisivanjem Ukaza o proglašenju 41 zakona. Republika Srbija nije prihvatila Ustav Kosova kao pravnu činjenicu. 2010 - Umro je glumac Bekim Fehmiu, zvezda jugoslovenskog filma, poznat po ulozi u filmu "Skupljači perja". Glumom je prestao da se bavi 1987. godine u znak protesta zbog "antialbanske histerije". 2012 - Sud za ratne zločine u Sarajevu osudio je četvoricu bivših pripadnika Vojske bosanskih Srba - Stanka Kojića, Franca Kosa, Zorana Goronju i Vlastimira Golijana, na 142 godine zatvora zbog učešća u masovnom pogubljenju Bošnjaka iz Srebrenice. 2013 - Na Tjentištu je obeležena 70. godišnjica Bitke na Sutjesci u prisustvu boračkih i antifašističkih organizacija iz Srbije, Crne Gore, BiH, Hrvatske i Slovenije. 2014 - Zvanično je stupio na dužnost novi predsednik Slovačke Andrej Kiska, 51-godišnji milioner i filantrop bez političkog iskustva. Kiska je četvrti predsednik Slovačke od raspada Čehoslovačke početkom 1990-ih godina. 2017 - Predsednik Republike Srbije Aleksandar Vučić imenovao je Anu Brnabić, ministarku državne uprave i lokalne samouprave, za mandatarku nove vlade.